De utopie van de vrije markt - Achterhuis, Herman Johan (Hans), 1942- (Rotterdam : Lemniscaat, 2012)
Hans Achterhuis ontmaskert de ideologie van het neoliberalisme tegen de achtergrond van de kredietcrisis. Het neoliberalisme blijkt net zo utopisch als het communisme. Het neoliberale manifest Atlas Shrugged, is na de Bijbel in de VS het best verkopende boek. Op het hoogtepunt van de kredietcrisis gaf voormalig topbankier Alan Greenspan publiekelijk toe dat er kennelijk 'een fout' zat in zijn diepe overtuiging dat vrije markten geen behoefte zouden hebben aan regulering. De man die achttien jaar lang op monetair gebied de belangrijkste figuur ter wereld was geweest, toonde zich 'zeer bedroefd' over de ontdekking dat het neo - liberalisme tekort schoot. Deze spijtbetuiging van Greenspan vormt de achtergrond van een scherp getoonzet essay van Hans Achterhuis. Voor Greenspan was de vrije markt niet alleen een ideologische overtuiging, maar ook een regelrechte utopie. Zij hield een belofte in die hij ontleende aan zijn belangrijkste leermeesteres in maatschappelijk-filosofische kwesties: de schrijfster Ayn Rand. Haar utopische romans waren onder het Amerikaanse publiek - volgens een enquête van de Times - na de Bijbel de invloedrijkste boeken van de twintigste eeuw. Achterhuis onderzoekt de vrije-marktutopie van Ayn Rand in lijn met zijn eerdere publicaties over utopieën. Hij situeert deze utopie in het bredere historische verband van de opkomst van de markteconomie. De markt, die in traditionele economieën werd begrensd en ingebed in religieuze en maatschappelijke structuren, kreeg een zelfstandige en belangrijke rol in de opkomende moderne kapitalistische economie. Dit culmineerde in het neoliberalisme van Rand en Friedman dat, zoals dat gaat met alle utopieën, is uitgedraaid op een debacle.
De schrijver, een gewaardeerd filosoof en theoloog, betoogt in dit boek dat het marktmechanisme niet een spontaan verschijnsel is, maar een door neoklassieke of neoliberale economen nagejaagde droom of utopie. Hij beschrijft de invloed van de Amerikaanse filosofe Ayn Rand op deze ontwikkeling en vergelijkt dit met de opvattingen van denkers als More, Locke, Smith, maar ook Marx. Het boek is een mooie mix van feitelijke ontwikkelingen en het denken daarover. Een interessante filosofische benadering van de huidige financiële en economische crisis. Maar zeker niet een van de gemakkelijkste boeken over dit onderwerp; eigenlijk alleen voor een academisch publiek. Daarmee actueel en tegelijkertijd toch tijdloos. Voorzien van een uitgebreide bibliografie en een register.
Veel mensen denken dat de vrije markt een objectief proces is dat niemand heeft bedacht en uitgevoerd. Niemand lijkt verantwoordelijk te zijn voor de ideologie en de utopie erachter. Er zou geen 'kapitalistisch manifest' bestaan. Hans Achterhuis laat zien dat een dergelijk manifest wel degelijk bestaat. Dat is de fascinerende roman Atlas Shrugged (1957), geschreven door een in Amerika zeer invloedrijke filosofe van wie wij in Europa de naam nauwelijks kennen: Ayn Rand. Atlas Shrugged geldt in de VS na de Bijbel als het belangrijkste boek van de afgelopen eeuw. Het gaat over een elite van neoliberale utopisten die de bestaande samenleving volledig kapotmaken, waarna ze de nieuwe wereld van het ultrakapitalisme op kunnen bouwen.
Bevat bibliografie
Keywords: Economie -- Filosofie; Vrije markteconomie